مبانی جامعه‌شناسی برنامه‌ریزی درسی

این فصل به بررسی یکی از مهم‌ترین مبانی برنامه‌های درسی می‌پردازد. ابتدا تعریف جامعه، فرهنگ و عناصر اساسی آن، رابطه میان برنامه درسی و عناصر مهم فرهنگ، و برنامه درسی و میراث فرهنگی مطرح می‌شود. سپس جایگاه مدرسه به عنوان آزمایشگاه اجتماع و نحوه برخورد برنامه‌ریزان درسی با مسائل و نیازهای اجتماعی بررسی می‌شود. در ادامه، مسائل و مشکلات اجتماعی برنامه‌ریزان درسی در پنج بخش دسته‌بندی شده و الگویی برای تعیین اهداف و محتوای برنامه از تعامل مسائل شخصی و اجتماعی ارائه می‌گردد.

تعریف جامعه و فرهنگ

جامعه از گروه‌های انسانی با ارتباط محکم، شیوه زندگی مشترک و آگاهی از هدف تشکیل می‌شود. ایدئولوژی و نهادهای آن با ایجاد موازین و قراردادهای حاکم بر رفتار افراد، پایداری این گروه‌ها را حمایت می‌کند. ارتباطات و کنش متقابل عامل اصلی موجودیت جامعه است. فرهنگ نیز مجموعه‌ای از آداب و رسوم، سنت‌ها، افکار، ارزش‌ها و باورهای یک نسل است که شامل دستاوردهای مادی (تمدن) و معنوی می‌باشد.

عناصر اساسی فرهنگ و رابطه با برنامه درسی

عناصر فرهنگ شامل )عناصر عمومی (رفتارهای رایج در کل جامعه)، عناصر تخصصی (رفتارهای خاص حرفه‌ای) و عناصر اختراعی (روش‌ها و ابداعات جدید می‌باشد. برنامه‌های درسی باید بر تربیت عمومی و گسترش عناصر عمومی فرهنگ تأکید کنند و به تدریج دانش‌آموزان را به افرادی ماهر و متخصص تبدیل نمایند. توجه به عناصر اختراعی نیز برای پرورش تفکر انتقادی و خلاق ضروری است.

برنامه درسی و میراث فرهنگی

برنامه‌ریزان درسی باید تجربیاتی را برای فهم و درک میراث فرهنگی، ارزشیابی آن، و توسعه و تکامل فرهنگ جامعه سازماندهی کنند. این فرایند شامل انتقال میراث گذشته، بررسی و ارزشیابی دستاوردهای گذشته، و زمینه‌سازی برای توسعه و گسترش زمینه‌های مطلوب است. توجه به تمامی ابعاد و عناصر فرهنگ در این فرایند ضروری است.

مدرسه به عنوان آزمایشگاه اجتماع

مدرسه نقش مهمی در فرآیند اجتماعی شدن و رشد اجتماعی دانش‌آموزان دارد. کلاس درس به عنوان یک گروه اجتماعی پویا، از قوانین و روابط حاکم بر گروه‌های اجتماعی پیروی می‌کند. شناخت پویایی گروهی در مدرسه به معلمان و برنامه‌ریزان درسی کمک می‌کند تا کلاس درس را بهتر هدایت کنند و شیوه‌های متناسب تدریس و آموزش را به کار گیرند.

مسائل و مشکلات اجتماعی برنامه‌ریزان درسی

مسائل و مشکلات اجتماعی پیش روی برنامه‌ریزان درسی در پنج دسته قرار می‌گیرند: انفجار دانش، مسائل اقتصادی، مسائل اجتماعی-جمعیتی، مسائل ناشی از تغییر سازمانی، و مسائل ارزشی. انفجار دانش نیاز به ارزیابی مجدد و مداوم برنامه‌های درسی را ضروری می‌سازد. مسائل اقتصادی شامل تغییر ماهیت اقتصادی جامعه، تحول در منابع انرژی و الگوهای اشتغال است. مسائل اجتماعی-جمعیتی به تعداد و رشد جمعیت، الگوهای خانوادگی و وسایل ارتباط جمعی مربوط می‌شود.

تعامل علائق شخصی و نیازهای اجتماعی

برنامه‌ریزان درسی باید به تعامل بین علائق و مسائل شخصی دانش‌آموزان و نیازهای اجتماعی توجه کنند. از این تعامل می‌توان موضوعات اساسی برنامه درسی را استخراج کرد. به عنوان مثال، در سطح دبیرستان، موضوعاتی مانند تغییر و تحول، هویت، پیوستگی جهانی، سلامتی، حل تعارض و عدالت از این تعامل به دست می‌آیند.