یکی از روش های تدریس ابتدایی خلاقانه و فعال، روش تدریس کاوشگری است. کاوشگری یکی از روش‌های نوین تدریس به شمار می‌رود که نقش مؤثری در نهادینه شدن یادگیری دارد. برخلاف تصورات، کاربرد این روش نیز برای دروس گوناگون وجود دارد و تنها محدود به درسی مثل علوم تجربی نیست.

آموزش کاوشگری ،موجب افزایش درک ،گسترش تفکر خلاق وایجاد مهارت دریافت وتحلیل اطلاعات می شود.

الگوی کاوشگری فرصت تعامل خلاق بین یاد گیرنده ومحیط را از طریق ایجاد یک موقعیت مشکل آفرین وابهام دار فراهم می کند.دریادگیری از طریق کاوشگری،مهم نیست که دانش آموزان چه می آموزند،بلکه مهم آن است که چگونه می آموزند.

 

تدریس با روش کاوشگری

تدریس کاوشگری در دبستان مبتنی بر فعالیت دوجانبه‌ی آموزگار و دانش‌آموز است. این روش توسط ریچارد ساچمن، در آموزش، بنیان‌گذاری و تدوین شده است. مبنای این روش، پرسش‌گری و تجزیه و تحلیل است.

 

اصل مبنایی روش تدریس کاوشگری، مستقل بارآوردن یادگیرنده با به‌کارگیری کنجکاوی، خلاقیت و انرژی او در مسیر درست است. فرایند تدریس به روش کاوشگری، تعاملی است و میان دانش‌آموز و آموزگار برقرار می‌شود. این فرایند می‌تواند هدایت‌شده باشد.

 

روش تدریس کاوشگری هدف ایجاد نظم ذهنی را در کودکان دنبال می‌کند، بنابراین شامل مراحلی است که ذهن کودک را در راستای یافتن مهارت پرسش‌گری و دریافت پاسخ‌ها به صورت گام به گام جهت می‌بخشد. در ادامه با اصول و مراحل این روش خلاق تدریس آشنا می‌شویم.

 

تدریس با روش کاوشگری و نقش معلم و دانش‌آموز:

نقش معلم در ایجاد رغبت و انگیزه در دانش‌آموزان برای داشتن روحیه کاوشگری، پرسش و جست‌وجوی پاسخ است؛ این روش از این جهت، با روش تدریس اکتشافی هم‌پوشانی‌هایی دارد. نتیجه‌ی الگوهای کاوشگری، تقویت مهارت‌های علمی، خلاقیت، تاب‌آوری ابهامات، پرسش‌گری و تجربه برای رفع آن‌ها و در نهایت استقلال در یادگیری است.

 

نقش دانش آموز در روش تدریس کاوشگری معطوف به پرسشگری، ساختن فرضیه‌های ذهنی، جمع‌آوری اطلاعات، آزمون و تجربه و درنهایت رسیدن به پاسخ است. توصیف نقش دانش‌آموز اگرچه مختصر به نظر می‌رسد، در عمل قطعا پروسه‌ی گسترده‌ و اثربخشی خواهد بود.

مراحل اجرای الگوی تدریس کاوشگری

 

1- برهم زدن تعادل:ارائه ی یک موقعیت اسرار آمیز،ابهام دار ،مهیج وغیر معمول از طریق انجام یک آزمایش ،تعریف یک پدیده ،نشان دادن یک عکس و...

 

2- پرسش گری:تمرکز دانش آموزان روی موقعیت ارائه شده ،پرسش های دانش آموزان پیرامون موقعیت،هوشیاری معلم وخود داری از توضیح مستقیم درباره ی موقعیت.

 

3- فرضیه سازی:ارائه ی راه حل هایی برای پرسش های مطرح شده توسط دانش آموزان وتاکید معلم روی متغیرها به منظور ساخت فرضیه توسط دانش آموزان.

 

4- آزمایشگری:جمع آوری دقیق اطلاعات از منابع معتبر،مانند کتاب توسط دانش آموزان،طبقه بندی اطلاعات وآزمون فرضیه ها.

 

5- تحلیل:توضیح دانش آموزان پیرامون مساله سازماندهی وتحلیل نتایج کسب شده وتعمیم نتایج به موقعیت های جدید.

 

موضوع:عوامل آلوده کننده ی محیط زیست

 

1- برهم زدن تعادل

برای شروع می توان فیلم جالب وغیر معمول را در ارتباط با آلودگی محیط زیست نشان داد.در صورتی که امکان نمایش فیلم وجود ندارد،می توان از چند عکس استفاده کرد.این فیلم ها یا عکس ها می توانند زمینه ی مناسبی را برای بحث درباره ی عوامل آلوده کننده ی محیط زیست به وجود آورند.

 

2-پرسش گری

از دانش آموزان بخواهید پیرامون فیلم یا عکس های ارائه شده پرسش هایی مطرح کنند.با صبر وحوصله فرآیند پرسش گری دانش آموزان را هدایت کنید.

 

سوالاتی که دانش آموزان ممکن است مطرح سازند عبارتند از:

 

- آیا افزایش جمعیت از عوامل آلوده کننده ی محیط زیست محسوب می شود؟

 

- آیا استفاده ی زیاد از منابع نفت،زغال سنگ و... موجب آلودگی محیط زیست شده است؟

 

- آیا سم های موجود در فاضلاب کارخانه ها ومنازل باعث آلودگی آب وزمین شده است؟

 

3- فرضیه سازی

از دانش آموزان بخواهید که پاسخ پرسش های مطرح شده را ارائه دهند.البته باید مطمئن باشید که پرسش های مرحله ی قبل (پرسش گری)به اندازه ی کافی به دانش آموزان برای ساختن فرضیه کمک کرده است.

 

پیشنهاد می شود در کلاس های شلوغ وپرجمعیت،دراین مرحله و مرحله ی قبل کار را به صورت گروهی دنبال کنید.برای این منظور ابتدا از گروهها بخواهید سوالات  یا فرضیه های خود را روی یک برگه بنویسند.سپس از هرگروه یک نفر بهترین سوالات یا فرضیه ها را بخواند. این سوالات یا فرضیه ها را می توان روی تابلو ی کلاس نوشت.

 

پرسش:آیا افزایش جمعیت از عوامل آلوده کننده ی محیط زیست محسوب می شود؟

 

پاسخ احتمالی(فرضیه):رشد بی رویه جمعیت باعث آلودگی محیط زیست می شود.

 

4- آزمایش گری

دراین مرحله باید درباره ی درستی یا نادرستی فرضیه یا فرضیه ها تصمیم گرفته شود(آزمون فرضیه)این کار به اطلاعات بیش تری نیاز دارد.

 

از دانش آموزان بخواهید،مطالب کتاب درسی خود را که با این موضوع ارتباط دارند،مطالعه کنند.جمع آوری اطلاعات دراین مرحله بسیار مهم است.

 

شاید لازم باشد تا جلسه ی بعد به آنها فرصت دهید منابع علمی معتبر را به دانش آموزان معرفی کنید.

 

دانش آموزان پس از جمع آوری اطلاعات باید آنها را طوری طبقه بندی کنند که بتوانند بر اساس آن بهاستنباطی کلی برسند ودرباره ی فرضیه ها قضاوت کنند.

 

5- تحلیل

از دانش آموزان بخواهید به توضیح آن چه گذشت بپردازند ودر واقع فرآیند کاوش گری خود را شرح دهند.هدف اصلی،آگاه شدن وتسلط بر فرآیند کاوش گری است ،نه محتوای مساله ی طرح شده.

 

 

 

مزایا و معایب روش تدریس کاوشگری

مزایا

  • روش تدریس کاوشگری همانند سایر روش های تدریس فعال و خلاقانه، دانش‌آموزان را به عنوان یک عامل فعال وارد روند یادگیری می‌کند. اتفاقی که در این جریان می‌افتد، درگیر شدن همه‌جانبه‌ی ذهن و حواس بچه‌ها به مطلب درسی است.
  • یادگیری دانش‌آموزان در این فرایند عمیق‌تر و ماندگارتر است.
  • در روش تدریس کاوشگری، علاوه بر یادگیری مطالب، مهارت‌هایی چون مشاهده‌ی فعال، قدرت تجزیه و تحلیل و شجاعت و توانایی طرح پرسش همراه با افزایش اعتمادبه‌نفس، حس استقلال و اتکا به خود در جریان فرضیه‌سازی، آزمایشگری و رسیدن به نتیجه در دانش‌آموز ایجاد و تقویت می‌گردد.

 

معایب

  • نیازمندی به زمان بیشتر برای طی مسیر کاوشگری توسط دانش‌آموزان؛
  • نیازمندی به صبر و حوصله‌ی بیشتر آموزگار برای هم‌گام شدن با دانش‌آموزان (که دانش و تجربه‌ی آنان نسبت به او بسیار کم‌تر است)؛
  • دشواری در برقراری نظم و انضباط و کنترل کلاس درس؛
  • دشواری در کنترل و هدایت‌گری مسیر کاوش.